Kaza Riskini Sıfırlayın: A’dan Z’ye Güvenli Forklift Kullanımı Rehberi

Endüstriyel yaşamın vazgeçilmez güç makineleri olan forkliftler, modern lojistiğin yükünü sırtlayan kahramanlardır. Bir depoda, limanda veya şantiyede tonlarca ağırlığı saniyeler içinde kaldıran bu makineler, iş akışını muazzam derecede hızlandırır. Ancak bu güç, kontrolsüz kullanıldığında yıkıcı bir silaha dönüşebilir. İstatistikler ne yazık ki acı gerçeği yüzümüze çarpmaktadır: İş kazalarının önemli bir bölümü, hatalı forklift kullanımından kaynaklanmaktadır. Devrilmeler, yaya çarpmaları, yük düşmeleri ve raf çökmeleri… Hepsi, genellikle saniyeler süren bir dikkatsizliğin veya ihmalin sonucudur. Oysa güvenli forklift kullanımı, karmaşık bir roket bilimi değildir; kuralları, fizikleri ve prosedürleri belli olan bir disiplindir. Bu disiplin, sadece operatörün değil, tüm işletmenin benimsemesi gereken bir kültürdür.

Makliftsan olarak, 30 yılı aşkın süredir Türkiye’nin dört bir yanına Hangcha’nın dünya devi makinelerini ulaştırıyoruz. Ancak bizim için bir makineyi satmak veya kiralamak işin sadece başlangıcıdır. O makinenin sahada güvenle çalışması, operatörün akşam evine sağ salim dönmesi ve işletmenin kazasız bir şekilde üretim yapması bizim önceliğimizdir. Çünkü biliyoruz ki, en pahalı kaza, önlenebilir olandır. Bu kapsamlı rehberde, güvenli forklift kullanımı konusunu A’dan Z’ye, teknik detaylardan saha pratiklerine, fizik kurallarından yasal zorunluluklara kadar derinlemesine inceleyeceğiz. Amacımız, bu yazıyı okuyan her operatörün ve yöneticinin zihninde “Önce Güvenlik” ışığını yakmaktır. Hazırsanız, emniyet kemerlerinizi bağlayın; kazasız bir operasyonun yol haritasını çiziyoruz.

Forklift Kazaları Neden Olur? Tehlikenin Anatomisi

Bir sorunu çözmek için önce kaynağını anlamak gerekir. Forklift kazaları genellikle “görünmez kaza” değildir; geliyorum diyen ihmaller zinciridir.

1.1. Aşırı Özgüven ve Rutin Körlüğü

Yeni başlayan operatörler genellikle daha dikkatlidir. Ancak tecrübe arttıkça, “Ben bu makineyi gözü kapalı kullanırım” algısı oluşur. Bu aşırı özgüven, güvenlik kurallarının esnetilmesine (kemer takmama, hızlı gitme) neden olur. Güvenli forklift kullanımı, tecrübeden bağımsız olarak kurallara her an %100 uyulmasını gerektirir. Rutinleşen işlerde dikkat dağılır ve kaza o anda gelir.

1.2. Fizik Kurallarını İhmal Etmek

Forklift, otomobil gibi değildir. Arka tekerleklerden yönlenir, süspansiyonu yoktur ve denge merkezi sürekli değişir. Operatörler, yükü yukarıdayken virajı hızlı dönmeye çalıştıklarında veya kapasite aşımı yaptıklarında fizik kurallarına yenik düşerler. Makine devrilir. Güvenli forklift kullanımı eğitimi, operatöre makinenin limitlerini ve denge prensiplerini öğretir.

1.3. Yetersiz Saha Düzeni ve İletişim

Kaza her zaman operatör hatası değildir. Dar koridorlar, kör noktalar, yetersiz aydınlatma, kaygan zeminler ve yaya yollarının ayrılmamış olması kazaya davetiye çıkarır. Depo içi trafik planlaması, güvenli forklift kullanımı için hayati bir altyapıdır.

Operasyon Öncesi Kontroller: Güvenliğin Temeli

Bir pilot uçağa binmeden önce nasıl “Check-list” yapıyorsa, bir forklift operatörü de kontağı çevirmeden önce makinesini denetlemelidir. Bu, yasal bir zorunluluktur ve hayat kurtarır.

2.1. Görsel Kontrol (Walk-Around)

Makinenin etrafında bir tur atılmalıdır.

• Lastikler: Kesik, balon veya aşırı aşınma var mı? Lastik basınçları (havalı ise) doğru mu? Bijonlar tam mı?

• Çatallar ve Ataşmanlar: Çatallarda çatlak, eğilme veya kilit pimlerinde hasar var mı?

• Hidrolik Sızıntıları: Makinenin altında yağ birikintisi var mı? Hortumlarda terleme veya kaçak görünüyor mu?

• Zincir ve Mast: Asansör zincirleri gergin mi, mast raylarında engel var mı?

2.2. Operasyonel Kontrol

Makineye bindikten sonra yapılan kontrollerdir.

• Emniyet Kemeri: Sağlam mı, kilitleniyor mu? (Kemer takılmadan asla marşa basılmamalıdır).

• Frenler: El freni tutuyor mu? Ayak freni pedalı sert mi?

• Direksiyon: Boşluk var mı, yumuşak dönüyor mu?

• İkaz Sistemleri: Korna, geri vites sireni, tepe lambası ve farlar çalışıyor mu?

• Gösterge Paneli: Herhangi bir arıza ışığı yanıyor mu? Akü veya yakıt durumu nedir?

Bu kontrollerde en ufak bir aksaklık varsa, makine çalıştırılmaz ve yetkiliye bildirilir. Arızalı makineyle “idare etmek”, güvenli forklift kullanımı ilkelerine aykırıdır ve Makliftsan olarak asla önermediğimiz bir risktir.

Yük Kaldırma ve Taşıma Prensipleri

Forkliftin varoluş amacı yük kaldırmaktır. Ancak yükü doğru kaldırmak, bir sanat ve matematik işidir.

3.1. Denge Üçgeni (Stability Triangle) Teorisi

Forkliftler, 3 noktalı bir denge sistemi üzerine kuruludur (iki ön tekerlek ve arka aksın ortası). Makinenin ağırlık merkezi ile yükün ağırlık merkezi, bu hayali üçgenin içinde kalmalıdır. Yük çok yukarı kaldırıldığında veya aşırı ağır olduğunda, bileşke ağırlık merkezi üçgenin dışına kayar ve makine devrilir. Güvenli forklift kullanımı için yükü mümkün olduğunca yere yakın (15-20 cm) taşımak şarttır.

3.2. Yük Kapasite Diyagramını Okumak

Her forkliftin üzerinde metal bir plaka (Load Chart) vardır. Bu plaka, makinenin hangi yükseklikte ne kadar yük kaldırabileceğini gösterir. Örneğin, 3 tonluk bir forklift, 5 metre yükseklikte 3 ton kaldıramayabilir; kapasite 2 tona düşebilir. Operatör bu diyagramı okumayı bilmelidir. Kapasite aşımı, zincir kopmasına veya devrilmeye yol açar.

3.3. Yükün Dengesini Sağlamak

Çatallar yükün altına eşit ve tam girmelidir. Palet dengesizse veya yük kayıyorsa kaldırılmamalıdır. Geniş veya uzun yüklerde ağırlık merkezi şaşabilir. Güvenli forklift kullanımı, yükü çatallara yaslamayı (mast tiltini geriye almayı) gerektirir. Böylece yükün öne düşme riski azalır.

Seyir Halinde Güvenlik Kuralları

Makine hareket halindeyken, depo bir otoyola dönüşür. Trafik kuralları burada da geçerlidir.

4.1. Hız Sınırları ve Kontrol

Depo içi hız sınırı genellikle 5-10 km/s arasındadır. Hızlı gitmek, duruş mesafesini uzatır ve virajlarda devrilme riskini artırır. Makliftsan’ın sunduğu Hangcha modellerinde “Hız Sınırlayıcı” özellikler mevcuttur; bu sayede işletmeler maksimum hızı kilitleyebilir. Güvenli forklift kullanımı, acele etmeyi değil, kontrollü olmayı gerektirir.

4.2. Görüş Alanı ve Kör Noktalar

Eğer taşıdığınız yük önünüzü görmenizi engelliyorsa, ne yapmalısınız? Cevap basit: Geri geri gitmelisiniz. Asla “kenardan bakarak” ileri gitmeye çalışmayın. Kör noktalara (raf köşeleri, kapı geçişleri) yaklaşırken mutlaka korna çalınmalı ve hız kesilmelidir. Yayalarla göz teması kurmadan hareket edilmemelidir.

4.3. Yaya Önceliği

Forklift operatörü zırhlı bir aracın içindedir, ancak yayalar korumasızdır. Depo içinde her zaman geçiş üstünlüğü yayalarındır. Bir yaya ile karşılaşıldığında forklift durmalı, yayanın güvenli bir yere geçmesi beklenmeli ve onay alındıktan sonra devam edilmelidir. Güvenli forklift kullanımı, yayalara saygı duymaktır.

Rampalarda ve Eğimli Yollarda Sürüş

Forklift kazalarının en sık yaşandığı yerlerden biri rampalardır. Eğimli yollarda fizik kuralları daha sert işler.

5.1. Yüklü İken Rampa Çıkış/İniş

Eğer forkliftin çatallarında yük varsa;

• Rampa Çıkarken: Yük önde olacak şekilde ileri doğru çıkılmalıdır.

• Rampa İnerken: Yük yine önde (yokuş yukarı bakar) olacak şekilde geri geri inilmelidir. Neden? Çünkü yük yokuş aşağı bakarsa, fren yapıldığında yük kayıp düşebilir veya makinenin arkası kalkarak takla atabilir. Bu, güvenli forklift kullanımı eğitiminin en kritik maddesidir.

5.2. Yüksüz İken Rampa Çıkış/İniş

Eğer forklift boş ise;

• Çatallar aşağı (yokuş aşağı) bakacak şekilde hareket edilmelidir. Yani çıkarken de, inerken de çatallar yokuşun alt tarafını göstermelidir. Bu, arka ağırlığın (counterweight) dengede kalmasını sağlar.

5.3. Asla Dönüş Yapmayın!

Rampa üzerindeyken asla “U” dönüşü yapılmamalı veya makine yan çevrilmemelidir. Eğimli zeminde yan duran bir forkliftin devrilmesi kaçınılmazdır.

 

İSG Donanımları ve Kişisel Koruyucular

Güvenli forklift kullanımı sadece sürüş tekniği değil, aynı zamanda doğru donanımı kullanmaktır.

6.1. Emniyet Kemeri: Hayat Sigortası

Forklift devrilirse operatörü koruyan tek şey kabin (ROPS – Devrilmeye Karşı Koruyucu Yapı) ve emniyet kemeridir. Devrilme anında operatörün ilk refleksi “dışarı atlamak” olur. Ancak bu ölümcüldür; devrilen makine operatörün üzerine düşer. Emniyet kemeri operatörü koltukta tutar ve hayatta kalmasını sağlar. Makliftsan olarak, kemersiz çalışmayı kesinlikle yasaklıyoruz.

6.2. Baret, Yelek ve Çelik Burunlu Ayakkabı

Operatör kabin içinde olsa bile, inip binerken veya yük kontrolü yaparken risk altındadır. Görünürlüğü artıran reflektörlü yelek, başı koruyan baret ve ayakları ezilmelere karşı koruyan çelik burunlu ayakkabı, güvenli forklift kullanımı kıyafet standardıdır.

6.3. OPS (Operator Presence System)

Makliftsan bünyesindeki Hangcha makinelerde OPS sistemi bulunur. Operatör koltuktan kalktığı anda (sensör ağırlığı hissetmediğinde), makine otomatik olarak hidrolik fonksiyonları ve yürüyüşü kilitler. Bu, operatörsüz makinenin hareket etmesini önleyen harika bir güvenlik teknolojisidir.

Park Etme ve Terk Etme Prosedürleri

Mesai bittiğinde veya mola verildiğinde forklift nasıl bırakılmalı? Rastgele bırakılan bir makine kazaya sebebiyet verebilir.

7.1. Güvenli Park Adımları

1. Makine trafiği engellemeyecek, düz bir zemine park edilmelidir. (Acil çıkışlar, yangın dolapları önü asla kapatılmamalıdır).

2. Çatallar tamamen yere indirilmelidir. (Havada kalan çatal, çarpmalara neden olur).

3. Vites boşa alınmalıdır.

4. El freni çekilmelidir.

5. Kontak kapatılmalı ve anahtar alınmalıdır. (Yetkisiz kişilerin kullanmasını önlemek için anahtar operatörde kalmalıdır).

Bu adımlar, güvenli forklift kullanımı döngüsünün son halkasıdır.

Eğitim ve Belgelendirme: Yasal Zorunluluk

Türkiye’de forklift kullanmak için “G Sınıfı Ehliyet” veya “Forklift Operatörlük Belgesi” zorunludur. Belgesiz kişi çalıştırmak suçtur.

8.1. Neden Eğitim Alınmalı?

Eğitim, operatöre sadece makineyi sürmeyi değil, kriz anında ne yapacağını, yük diyagramını nasıl okuyacağını ve makineye nasıl saygı duyacağını öğretir. Makliftsan Akademi olarak, müşterilerimize sadece makine satmıyor, talep halinde operatör eğitimleri ve güvenli sürüş seminerleri konusunda da destek veriyoruz. Sertifikalı bir operatör, işletme için bir değerdir.

8.2. İşverenin Sorumluluğu

İşveren, sadece ehliyetli personel çalıştırmakla kalmamalı, aynı zamanda periyodik İSG eğitimlerini tekrarlamalıdır. Güvenli forklift kullanımı, bir kere öğrenilip biten bir şey değil, sürekli taze tutulması gereken bir bilgidir.

Yaygın Hatalar ve “Asla” Yapılmayacaklar

Tecrübeli operatörlerin bile bazen düştüğü tuzaklar vardır. İşte kesinlikle kaçınılması gerekenler:

• Çatallarda İnsan Taşımak: Forklift bir asansör veya personel platformu değildir. Çatalın üzerine veya palete insan bindirip yukarı kaldırmak, ölümcül kazaların bir numaralı sebebidir. Sadece özel “Personel Sepeti” (Man Basket) ataşmanı ile ve güvenlik önlemleri altında insan kaldırılabilir.

• Şakalaşmak ve Yarış Yapmak: Forklift bir oyuncak değildir. Depo içinde makineyle drift yapmak, birbirini itmek gibi şakalar kesinlikle yasaktır.

• Aşırı Yükleme: “Bir kereden bir şey olmaz” diyerek kapasite üstü yük kaldırmak, hidrolik patlamasına veya devrilmeye yol açar.

• Ani Fren ve Dönüş: Yüklü makineyle virajda ani fren yapmak veya direksiyonu kırmak, yükün fırlamasına neden olur.

Makliftsan ve Güvenlik Kültürü

Bizim için güvenli forklift kullanımı, satılan her makinenin yanında verdiğimiz standart bir donanımdır. Distribütörü olduğumuz markaların güvenlik teknolojileri (otomatik hız kesme, viraj kontrolü, mavi spot ışığı vb.) kaza risklerini minimize eder. Ayrıca yetkili servis hizmetlerimizle makinelerin fren, direksiyon ve hidrolik sistemlerinin her zaman %100 performansla çalışmasını sağlarız. Bakımlı makine, güvenli makinedir.

Güvenlik Bir Tercih Değil, Yaşam Tarzıdır

Özetle, forkliftler sanayinin kas gücüdür; ancak bu gücü kontrol edecek olan operatörün bilinci ve dikkattidir. Bir anlık dalgınlık, bir ömür boyu pişmanlığa neden olabilir. Güvenli forklift kullanımı, sabah işe başlarken yapılan kontrolden, akşam anahtarı teslim edene kadar süren bir sorumluluk zinciridir. Bu zincirin hiçbir halkasının kopmasına izin vermeyin.

Kurallara uymak, “yavaş çalışmak” demek değildir; tam tersine “sürdürülebilir ve kesintisiz” çalışmak demektir. Kaza olan bir depoda işler durur, moral bozulur ve maliyetler artar. Kazasız bir depoda ise verimlilik ve huzur vardır. Makliftsan olarak, tüm iş ortaklarımıza kazasız, verimli ve güvenli çalışma günleri dileriz. Unutmayın, sizi evde bekleyenleriniz var; emniyet kemerinizi takın, kurallara uyun ve güvenle yüklenin.